Kalıcı Organik Kirleticilere İlişkin Stockholm Sözleşmesi: Küresel ve AB Perspektifleri
Güncellenme tarihi
Giriş
Günlük yaşamımızda zararsız görünen bazı kimyasallar önemli çevre ve sağlık riskleri barındırabilir. Kalıcı organik kirleticiler (KOK) olarak bilinen bu maddeler; zor parçalanmaları, canlılarda birikebilmeleri ve besin zincirinde yoğunlaşmaları nedeniyle insan sağlığını ve ekosistemleri uzun süre tehdit eder. Bu küresel soruna çözüm için Kalıcı Organik Kirleticilere İlişkin Stockholm Sözleşmesi (bundan böyle “Stockholm Sözleşmesi”) oluşturulmuştur.
KOK Stockholm Sözleşmesi: Kimyasalların Ortadan Kaldırılması İçin Küresel Bir Antlaşma
Stockholm Sözleşmesi, insan sağlığını ve çevreyi KOK tehlikelerinden korumayı amaçlayan küresel bir antlaşmadır. 2001 yılında İsveç'in Stockholm kentindeki diplomatik konferansta resmen kabul edilmiş, başlangıçta 128 tarafça imzalanmış ve 2004'te yürürlüğe girmiştir. Temel amacı KOK üretim ve kullanımını ortadan kaldırmak veya kısıtlamak ve kasıtsız salımları azaltmaktır. Başlangıçta DDT ve poliklorlu bifeniller (PCB) dahil 12 KOK listelenmiştir. Bilimsel ilerlemelerle ekler, KOK özellikli daha fazla kimyasalı içerecek biçimde sürekli güncellenmiştir. Temmuz 2025 itibarıyla 37 madde KOK olarak tanımlanmış ve Stockholm Sözleşmesi kapsamında düzenlenmiştir.
Sözleşme, farklı KOK'ları sınıflandırıp yöneten ve taraflara açık hukuki yükümlülükler getiren üç savunma hattı niteliğindeki üç eke dayanır:
Ek A — Ortadan kaldırma: Bu en katı listedir. Buradaki kimyasallar ortadan kaldırılmalıdır; taraflar, laboratuvar ölçekli araştırma gibi özel istisnalar dışında tüm üretim ve kullanımı durdurmalıdır.
Örnek maddeler: Aldrin, dieldrin, endrin, poliklorlu bifeniller (PCB), DDT, hekzaklorobütadien (HCBD) ve kısa zincirli klorlu parafinler (SCCP).
Ek B — Kısıtlama: Listedeki kimyasalların üretim ve kullanımı sıkı biçimde sınırlandırılır. Sözleşme, belirli kabul edilebilir amaçlarla kullanıma izin verir; ancak taraflar çevreye salımı önlemelidir.
Örnek maddeler: Perflorooktan sülfonik asit (PFOS), tuzları ve perflorooktan sülfonil florür (PFOSF) bu ekin temel maddeleridir. Başlıca kullanımları yasak olsa da belirli fotolitografi işlemleri ve metal kaplama gibi kritik uygulamalar için istisnalar sürer.
Ek C — Kasıtsız üretim: Bu ek, dioksinler gibi endüstriyel süreçlerde kasıtsız oluşan yan ürünleri hedefler; emisyonların sürekli azaltılmasını ve mümkün olduğunda nihayetinde ortadan kaldırılmasını gerektirir.
Örnek maddeler: Poliklorlu dibenzo-p-dioksinler (PCDD), poliklorlu dibenzofuranlar (PCDF), poliklorlu bifeniller (PCB) ve hekzaklorobenzen (HCB).
AB KOK Tüzüğü: Daha Sıkı ve Kapsamlı Bölgesel Uygulama
Stockholm Sözleşmesi küresel ilkeleri belirlerken, AB'nin (AB) 2019/1021 sayılı Tüzüğü (bundan böyle “AB KOK Tüzüğü”) bu ilkelerin bölgedeki hukuken bağlayıcı uygulaması ve uluslararası taahhütlerin yerine getirilmesinin temel aracıdır. Sözleşmenin listelerini bütünüyle benimsemenin yanı sıra bazı alanlarda daha katı standartlar ve daha hızlı aşamalı kaldırma takvimleri belirler.
AB KOK Tüzüğü'nün ek yapısı sözleşmeye benzer, ancak daha ayrıntılıdır:
Ek I — Yasaklama: Sözleşmenin A ve B eklerine karşılık gelir. Üretimi, piyasaya arzı ve kullanımı yasak tüm maddeleri listeler. AB, PFOS gibi sözleşmenin B ekindeki maddeleri sıklıkla doğrudan kendi I. ekine alır. Çok sınırlı ve özel koşullu istisnalar, AB'nin daha sıkı kontrolünü yansıtır. Ürünlerdeki kasıtsız iz kirleticiler (UTC) için de uygulamanın temelini oluşturan sınır değerler belirler.
Ek II — Kısıtlama: Bu ek şu anda boştur. Kısıtlama gereken maddeler istisna hükümleriyle birlikte I. eke alınarak daha bütünleşik ve açık bir yönetim sistemi oluşturulmuştur.
Ek III — Salım azaltma hükümlerine tabi maddeler listesi: Doğrudan sözleşmenin C ekine karşılık gelir; kasıtsız emisyon kontrolü gereken dioksin, furan ve PCB gibi maddeleri listeler. Üye devletlerin salımları en aza indirecek eylem planları hazırlayıp uygulamasını da gerektirir.
Ek IV — Atık yönetimi: AB tüzüğünün önemli bir ilavesidir; ilk üç ekteki KOK'ları içeren atıklar için özel konsantrasyon sınırları belirler. KOK içeriği sınırları aşarsa atıklar, kirleticileri yok eden veya geri döndürülemez biçimde dönüştüren yöntemlerle bertaraf edilmelidir; geri dönüşüm veya depolama kesinlikle yasaktır. Böylece KOK'ların atık döngüsüyle çevreye dönmesi engellenir.
Geleceğe Bakış: Yakında Listelere Eklenecek Maddeler
KOK listesi sabit değildir; bilimsel ilerlemelerle KOK özellikli yeni kimyasallar sürekli belirlenmektedir.
Mayıs 2025'te Stockholm Sözleşmesi Taraflar Konferansı'nın on ikinci toplantısında (COP-12), klorpirifos, orta zincirli klorlu parafinler (MCCP) ve uzun zincirli perflorokarboksilik asitler (LC-PFCA) resmen A ekine alınmıştır. Bu maddelerin AB KOK Tüzüğü'ne resmen dahil edilmesi sürmektedir. Halen BM KOK Gözden Geçirme Komitesi (POPRC) yeni kimyasalları inceleme gündemine almıştır. Farklı değerlendirme aşamalarındaki bu maddeler gelecekte sözleşmeye alınabilir:
• Polibromlu dibenzo-p-dioksinler (PBDD): Dioksinlere (PCDD) benzer şekilde çok toksik ve kalıcı kirleticiler kabul edilir. Başlıca belirli alev geciktiriciler gibi brom içeren malzemelerin yanması sırasında kasıtsız oluşurlar.
• Polibromlu dibenzofuranlar (PBDF): PCDF gibi yanma sırasında oluşur, ayrıca ticari bromlu alev geciktirici ürünlerde safsızlık olarak da sıkça bulunurlar.
• Karışık polibromo/kloro dioksinler ve furanlar (PBCDD/PBDF): Hem brom hem klor atomu içeren moleküllerdir. Bu çok toksik maddeler, bromlu elektronik atıklar ile klorlu PVC plastikler gibi her iki elementi içeren farklı atıklar birlikte yakıldığında kolaylıkla kasıtsız oluşur.
Bu maddeler Stockholm Sözleşmesi'ne resmen alınınca AB, bunları KOK Tüzüğü eklerine eklemek ve ilgili sınırlarla kontrol önlemlerini belirlemek için iç yasama sürecini hızla başlatacaktır.
Sonuç
Stockholm Sözleşmesi küresel bir KOK “kara listesi” işlevi görürken AB KOK Tüzüğü temel uygulama aracıdır. AB çoğu zaman daha geniş olabilen kısıtlama listeleri ve daha katı sınırlarla öncülük eder. Bu ekler bilim insanları ve yasa koyucuların çalışma belgeleri olmanın yanında küresel ticaret, endüstriyel tedarik zincirleri ve tüketici güvenliğiyle doğrudan bağlantılıdır.
Liste değişikliklerini, özellikle yeni eklenen maddeleri anlamak; şirketlerin önceden plan yapmasına, daha güvenli alternatifler geliştirmesine ve toksik maddelerden arınmış sürdürülebilir bir geleceğe katkıda bulunmasına yardımcı olur.
Hizmetlerimiz
AB KOK Tüzüğü Uyum Analizi
İhtiyaca Özel Mevzuat Takibi ve Uyarılar
Mevzuat Listesi Sorguları (Resmen Düzenlenen/Önerilen Maddeler)
Mevzuat Danışmanlığı ve Eğitim
Bu konuda sorularınız varsa lütfen bizimle iletişime geçin şu adresten: customer@reach24h.com.